Daha Çok Telefon, Daha Az Banka ve Yılların İstikrarsızlığı Somali’de Nakit Para Bırakmadı

Ahmed Farah Hassan, savaş mağduru ülkesinin yıllarca para birimi olan Somali Şilini banknotlarını artık yanında taşımıyor.

32 yaşındaki Hassan, Mogidashu’da bir benzin istasyonunda arabasına benzin doldurduktan sonra telefondan birkaç tık ile ödemesini yapıyor.

“Bugünlerde her şey çok kolay. Nakit taşımama gerek yok. Faturalarımı ödemek, ürün ve hizmet satın almak için sadece telefonumu kullanıyorum. Sanki herkesin kendi bankası var, oldukça güvenli.” Hassan, UNICEF ile ortaklaşa çalışan, sokak çocuklarına yardım amaçlı bir organizasyon olan Kheyre Gelişim ve Rehabilitasyon Merkezi’nde şöför olarak çalışıyor.

Mogidashu sokaklarına gelecek çoktan gelmiş görünüyor: Nakit para kullanılmıyor, kredi kartlarına ihtiyaç kalmadı, günlük alışverişler ise hızlıca ve dijital olarak yapılıyor.

Kenya, mobil para teknolojilerinde global lider olarak bilinirken, her ne kadar aynı düzeyde teknolojik imkanları olsa da, Somali çoğu zaman geri planda kalıyor. Yılların getirdiği karmaşa ve ekonomik bozukluk sonucu yıkıma uğrayan ülkenin bankacılık sistemini artık mobil para domine ediyor.

Ülke içi şiddette sakin bir döneme girildiği 2002 yılında kurulan bir Somali firması olan Hormuud Telekomünikasyon, Doğu Afrika’ya yaklaşık 6 yıl önce  mobil bankacılığı getirmişti. Şimdi ise Somali’de her 100 kişiden 51’inin mobil üyeliği var. 2014’te Dünya Bankası’ndan alınan dataya göre ise yetişkinlerin yüzde 40’ı mobil para hesabı kullanıyor.

Somali, ticaret ve ekonomik istikrar açısından, özellikle son 20 yıldır devam eden iç savaş ve terörizminin etkisinde kalarak Afrika’nın üvey evladı olarak nitelendiriliyordu.

Ancak ülke, geçtiğimiz son yıllarda bir nebze de olsa istikrar sağladı ve başkenti Mogadishu, adeta bir faaliyet yuvasına dönüştü. Somalili işletmeler, şehir merkezine hükmediyor.  Cep telefonu kullanan tüketiciler, süpermarketlerde alışveriş yapıyor, pazar standlarından portakal satın alıyor, sokaklarda ayakkabılarını parlatıyor ve açık havada, kafelerde oturup sütlü çay içiyor.

Cihatçı terör grubu Al-Shabaab, mobil bankacılığı, 2010 yılında kontrolü altında olan bölgelerde suç ilan etmişti. 2011 yılında ise Hormuud, aradan sıyrılarak günümüzde oldukça popüler olan EVC Plus sistemini tanıttı: Başka bir deyişle, elektronik sanal nakit hizmeti. Ücretsiz olan ve kolaylıkla kullanılabilen bu hizmetin, 12.3 milyonluk nüfusu olan bir ülkede bile, an itibariyle 2,5 milyondan fazla kullanıcısı var.

Son yıllarda Somali’de perakende bankacılığın yetersizliği ve devam eden huzursuzluk korkusu ile birlikte (Al-Shabaab ülke çapında saldırılar düzenlemeyi sürdürüyor) bu hizmet, Somali’nin yeniden inşasında kritik bir rol oynadı. Hormuud, nakdi elinde tutarak adeta bir banka gibi hareket ediyor.

Yusuf, “Bu hizmetin başlamasındaki en temel neden, ülkedeki bankacılık sistemlerinin sınırlı olması.” diyor. “Bununla birlikte ülke, hala politik açıdan stabil olmadığından insanların yanında nakit taşıması oldukça riskli.”

Hormuud, EVC Plus için geliştirilen yazılımı, Kenya’nın Safaricom programından esinlenerek tasarladığını belirtti. Safaricom, İngiliz global telekom şirketi Vodafone’un bir ortağı. EVC Plus, tıpkı Safaricom’un mobil para transfer hizmeti M-PESA gibi çalışıyor. Bu sistem, ilk defa 2007 yılında tanıtılmıştı.

Ancak hala yerel para birimi ile çalışan M-Pesa’nın aksine, Hormuud’un para transfer sistemi ABD dolarını baz alıyor. Bu da, her ne kadar Somali şilini halen sirkülasyonda olsa da, ülkenin tercih edilen ticari para birimi. Kullanıcılar günde 3 bin dolara kadar para transferi yapabiliyor.

EVC Plus kullanıcıları, faturalarını da bu hizmet üzerinden ödeyebiliyor. Aynı şekilde kullanıcılar, otomatik ödeme talimatı verebiliyor, SMS hatırlatmaları alabiliyor ve internet bağlantısına gerek duymaksızın finansal raporlara ulaşabiliyor.

Sokak satıcıları da dahil olmak üzere, Mogadishu’daki neredeyse her satıcı, EVC Plus kullanarak cep telefonu üzerinden ödeme kabul ediyor.

Ayakkabı ve kıyafet satan 25 yaşındaki sokak satıcısı Ibrahim Aden, “Burada nakit para taşımak güvenli değil.” diyor. “Eğer biri ayakkabılarımı satın almak istiyorsa, cep telefonu üzerinden ödeme yapmak zorunda. Nakit para kabul etmiyorum.”

Hizmetin yine de riskleri var: Al Shabaab, bu teknolojiyi destekleyen şirketleri 2014 yılında açıkça tehdit etmişti. Oxfam’ın ise çeşitli platformların, terörist gruplara para akıtmak amacıyla bu programı kullanabileceklerine dair endişeleri var. Tam da bu nedenle sektörün daha kapsamlı düzenlemelere ve eğitimlere ihtiyacı olduğu kanısında.

Ancak bu hizmetin, ülkenin bir düşüp bir kalkan ekonomisine iyi geldiğini inkar etmek de mümkün değil. Somali Ekonomik Forumu üyesi Halima Aden, “İnsanlar, militanlara ya da dolandırıcılara para kaybetme korkusu olmadan iş yapabiliyor.” diyor. “Ülkenin telekomünikasyon sektörü hızlı bir yükselişe tanık oldu, bu da ülkeyi domine eden pek çok telekomünikasyon firması arasında yoğun bir rekabete yol açtı.”

Etiketler